Ảnh: jupiterimages.com
Kháng sinh là một loại dược phẩm mục
đích chính trong việc sử dụng kháng sinh là diệt vi khuẩn (vi nấm) để
chống bệnh nhiễm trùng hoặc với mục đích phòng các bệnh truyền nhiễm có
nguy cơ gây thành dịch hoặc dùng kháng sinh trong phẫu thuật để phòng
nhiễm trùng bệnh viện. Nếu dùng kháng sinh đúng, hợp lý sẽ rất có lợi
cho người bệnh nhưng ngược lại khi dùng kháng sinh không hợp lý, không
đúng thì tai họa khôn lường. Bởi vì cơ thể con người có nhiều khả năng
kỳ diệu như khả năng tự phòng vệ, tự điều chỉnh, tự hồi phục, tự chọn
lọc để tiếp nhận những điều có lợi và loại trừ những tác nhân ngoại lai
làm bất lợi cho cơ thể. Dùng kháng sinh là hình thức hỗ trợ một cách
đắc lực cho cơ thể chống lại tác nhân gây nhiễm trùng, cụ thể là vi
khuẩn hoặc vi nấm chứ không phải tác nhân gây nhiễm trùng là virut, như
trong bệnh viêm gan virut, sởi, thủy đậu, HIV/AIDS, Herpes... Trừ
trường hợp bị nhiễm trùng bởi virut nhưng có bội nhiễm thêm vi khuẩn
(viêm phế quản - phổi sau cúm, thủy đậu gây nhiễm trùng da...) thì mới
cần dùng đến kháng sinh. Để biết khi nào nên sử dụng kháng sinh cho trẻ
cần hiểu rõ kháng sinh.
Kháng sinh là gì?
Kháng sinh là một chất mà ngay ở nồng độ
thấp nhất cũng có khả năng tiêu diệt hoặc ức chế sự phát triển của vi
khuẩn (vi nấm). Kháng sinh có nhiều nhóm khác nhau, trong mỗi nhóm có
nhiều loại biệt dược, vì vậy khi muốn sử dụng một loại kháng sinh nào
đó người thầy thuốc phải biết được kháng sinh đó thuộc nhóm nào, nhất
là khi muốn kết hợp kháng sinh (nên lưu ý là không kết hợp kháng sinh
trong cùng một nhóm). Người ta tạm phân chia thành 7 nhóm kháng sinh
chính và một số nhóm phụ khác trên cơ sở dựa vào cơ chế tác dụng của
chúng lên vi khuẩn hoặc vi nấm. Các nhóm kháng sinh đó là: nhóm beta -
lactam (bao gồm phân nhóm penicillin và cephalosporin), nhóm aminoside,
nhóm phenicol, nhóm lincosamie, nhóm macrolide, nhóm tetracyclin, nhóm
kháng sinh chống nấm và một số nhóm phụ khác như nhóm quinolone, nhóm
nitroimidazole, các dẫn xuất của sulfanilamide và các glycopeptide.
Khi nào thì dùng kháng sinh cho trẻ?
Hiện nay vẫn còn có hiện tượng tự mua
thuốc để điều trị cho trẻ cho dù không biết trẻ bị bệnh gì, nghĩa là
người mẹ cứ thấy con mình ho, hắt hơi, sổ mũi hoặc hơi sốt (thậm chí
người mẹ cũng không cặp nhiệt độ để đo nhiệt độ cho trẻ mà chỉ phỏng
đoán hoặc sờ vào trán con rồi nghĩ là cháu có sốt mà thôi). Vì vậy muốn
biết trẻ có nên dùng thuốc kháng sinh hay không nhất thiết phải có ý
kiến của bác sĩ, nếu có điều kiện đi khám bác sĩ chuyên khoa nhi thì
càng tốt. Chỉ dùng kháng sinh cho trẻ khi bác sĩ thấy cháu có các triệu
chứng lâm sàng về nhiễm trùng nghi do vi khuẩn (hoặc vi nấm), ví dụ có
dấu hiệu viêm nhiễm như sưng, nóng, đỏ, đau trong một số bệnh viêm cơ,
áp-xe cơ hoặc trong các bệnh về đường hô hấp (viêm phế quản - phổi...),
trong các bệnh về tai, mũi, họng như VA, amidan, viêm tai... hoặc mắc
bệnh do virut nhưng có bội nhiễm thêm vi khuẩn như viêm phế quản sau
sởi, nhiễm trùng da do thủy đậu. Ngoài các triệu chứng lâm sàng thì một
số chỉ số về cận lâm sàng cũng đóng góp một cách đáng kể giúp thầy
thuốc lâm sàng chẩn đoán bệnh nhiễm khuẩn một cách chính xác hơn để có
hướng dùng kháng sinh hay khôngví dụ như tốc độ lắng máu, chỉ số bạch
cầu trung tính, tiểu cầu hoặc cấy máu tìm vi khuẩn trong các trường hợp
nghi nhiễm trùng huyết do vi khuẩn (vi nấm). Khi bác sĩ đã tìm ra
nguyên nhân và chẩn đoán chắc chắn trẻ có mắc bệnh nhiễm khuẩn thì lúc
đó bác sĩ sẽ chỉ định cụ thể dùng thuốc kháng sinh gì, mỗi ngày dùng
bao nhiêu là đủ, thuốc đó dùng bằng cách nào (uống, tiêm hay đặt hậu
môn...). Khi đã có đơn của bác sĩ người mẹ cần tuân thủ dùng đúng chỉ
định, tuyệt đối không tự ý đổi tên thuốc (việc này có thể gặp ở một số
quầy thuốc tư nhân, dược tá muốn bán được loại thuốc mình có cho nên cứ
tư vấn theo hướng đó để bệnh nhân hay người nhà bệnh nhân mua thuốc của
mình bất chấp người bệnh đã có đơn của bác sĩ). Để đề phòng trường hợp
sử dụng thuốc kháng sinh không hiệu quả hoặc hiệu quả kém bởi một lý do
nào đó, ví dụ vi khuẩn đã kháng lại thuốc kháng sinh đó chẳng hạn hoặc
loại thuốc đó không phù hợp như uống vào buồn nôn, thậm chí bị dị
ứng... thì cần đến gặp lại bác sĩ đã khám và kê đơn để được tư vấn thêm
và có hướng xử lý thích hợp. Tuyệt đối không tự tiện đổi thuốc.
Theo PGS.TS.BS. Bùi Khắc Hậu (Đại học Y Hà Nội) - Sức Khỏe & Đời Sống